Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang hội nhập sâu rộng thông qua các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như EVFTA hay CPTPP, việc bảo hộ tài sản trí tuệ (IP) đã trở thành một yêu cầu cấp thiết đối với mọi doanh nghiệp. Tuy nhiên, sở hữu một văn bằng bảo hộ chỉ là bước khởi đầu; sức mạnh thực sự của tài sản trí tuệ nằm ở khả năng thực thi (Enforcement) khi có hành vi xâm phạm xảy ra. Tại Việt Nam, chủ sở hữu quyền có thể lựa chọn nhiều con đường khác nhau để bảo vệ lợi ích của mình, trong đó phổ biến nhất là biện pháp hành chính và khởi kiện dân sự. Mỗi phương thức đều có những ưu điểm và hạn chế riêng về mặt thời gian, chi phí và kết quả đạt được. Việc lựa chọn chiến lược thực thi đúng đắn không chỉ giúp ngăn chặn kịp thời hành vi vi phạm mà còn tối ưu hóa nguồn lực và khẳng định vị thế của doanh nghiệp trên thị trường.

Biện pháp hành chính hiện đang là lựa chọn ưu tiên của đại đa số các chủ thể quyền tại Việt Nam do tính chất nhanh chóng và quyết liệt. Theo cơ chế này, khi phát hiện vi phạm, chủ sở hữu quyền có thể nộp đơn yêu cầu xử lý tới các cơ quan chức năng như Thanh tra Bộ Khoa học và Công nghệ, Quản lý thị trường, Cảnh sát kinh tế hoặc Cơ quan Hải quan. Ưu điểm lớn nhất của biện pháp hành chính là quy trình thủ tục đơn giản và thời gian giải quyết ngắn. Ngay sau khi xác định có dấu hiệu xâm phạm, cơ quan chức năng có quyền tiến hành thanh tra, kiểm tra đột xuất, thu giữ tang vật và xử phạt vi phạm. Các hình thức xử phạt như phạt tiền, đình chỉ hoạt động kinh doanh hoặc buộc tiêu hủy hàng hóa vi phạm có tác dụng ngăn chặn tức thì sự lan tỏa của hàng giả, hàng nhái trên thị trường, giúp doanh nghiệp bảo vệ thị phần một cách hiệu quả trong thời gian ngắn nhất.

Tuy nhiên, hạn chế lớn nhất của biện pháp hành chính là nó không giải quyết được vấn đề bồi thường thiệt hại cho chủ sở hữu quyền. Các khoản tiền phạt hành chính sẽ được nộp vào ngân sách nhà nước, trong khi doanh nghiệp bị xâm phạm thường phải chịu những tổn thất nặng nề về doanh thu và uy tín. Bên cạnh đó, các cơ quan hành chính đôi khi gặp khó khăn trong việc xử lý các vụ việc có tính chất kỹ thuật phức tạp hoặc có sự tranh chấp về quyền. Trong nhiều trường hợp, cơ quan chức năng có thể từ chối thụ lý và yêu cầu các bên giải quyết tại Tòa án nếu hồ sơ vi phạm chưa đủ độ rõ ràng. Do đó, biện pháp hành chính thường được coi là một công cụ "đánh nhanh thắng nhanh" để làm sạch thị trường hơn là một giải pháp triệt để về mặt kinh tế cho chủ sở hữu.

Ngược lại, khởi kiện dân sự tại Tòa án là con đường mang tính pháp lý cao nhất và là phương thức duy nhất giúp chủ sở hữu quyền nhận được bồi thường thiệt hại (Damages). Trong một vụ kiện dân sự, chủ thể quyền có thể yêu cầu Tòa án buộc bên vi phạm chấm dứt hành vi xâm phạm, xin lỗi công khai và đặc biệt là bồi thường các tổn thất về vật chất lẫn tinh thần. Một ưu thế vượt trội của biện pháp dân sự là khả năng yêu cầu Tòa án áp dụng các "Biện pháp khẩn cấp tạm thời" như phong tỏa tài sản hoặc thu giữ chứng cứ ngay khi bắt đầu vụ kiện. Kết quả của một bản án dân sự thường có giá trị thực thi cao và là cơ sở pháp lý vững chắc để ngăn chặn hành vi tái phạm trong tương lai. Đối với các tập đoàn lớn, khởi kiện dân sự còn là một thông điệp răn đe mạnh mẽ gửi tới toàn bộ thị trường về thái độ không khoan nhượng đối với hành vi xâm phạm IP.

Mặc dù có tính triệt để, nhưng con đường dân sự tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều rào cản về mặt thực tiễn. Thời gian giải quyết một vụ kiện thường kéo dài từ 1 đến 2 năm, thậm chí lâu hơn nếu qua nhiều cấp xét xử. Chi phí theo đuổi kiện tụng, bao gồm phí luật sư, phí giám định và án phí, thường rất cao và không phải Startup nào cũng đủ nguồn lực tài chính để theo đuổi. Thêm vào đó, việc chứng minh thiệt hại thực tế để nhận được bồi thường là một thách thức cực kỳ lớn. Theo quy định hiện hành, nguyên đơn phải cung cấp bằng chứng xác thực về sự sụt giảm lợi nhuận hoặc các khoản chi phí phát sinh trực tiếp từ hành vi vi phạm. Trong nhiều vụ việc, dù thắng kiện về mặt pháp lý, số tiền bồi thường mà Tòa án phán quyết có thể không bù đắp đủ chi phí mà doanh nghiệp đã bỏ ra để theo đuổi vụ kiện.

Ảnh minh hoạ

Để tối ưu hóa hiệu quả thực thi, các chuyên gia thường khuyến nghị chiến lược "phối hợp đa tầng". Doanh nghiệp nên sử dụng biện pháp hành chính như một bước đệm để nhanh chóng thu thập chứng cứ và ngăn chặn hành vi vi phạm tại hiện trường. Những biên bản xử phạt hành chính của cơ quan chức năng sau đó sẽ trở thành chứng cứ quan trọng, có giá trị chứng minh cao khi doanh nghiệp tiến hành khởi kiện dân sự để đòi bồi thường. Ngoài ra, việc gửi "Thư cảnh báo" (Cease and Desist Letter) trước khi tiến hành các biện pháp pháp lý cũng là một bước đi khôn ngoan, giúp giải quyết tranh chấp thông qua thương lượng, tiết kiệm thời gian và chi phí cho cả hai bên nhưng vẫn đạt được mục tiêu bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.

Tóm lại, không có một công thức duy nhất cho việc xử lý vi phạm tài sản trí tuệ tại Việt Nam. Việc lựa chọn giữa biện pháp hành chính hay dân sự phụ thuộc vào mục tiêu ưu tiên của doanh nghiệp tại từng thời điểm: cần ngăn chặn ngay lập tức hay cần bồi thường thiệt hại và răn đe lâu dài. Trong kỷ nguyên kinh tế số, khi các hành vi xâm phạm ngày càng tinh vi và xuyên biên giới, doanh nghiệp cần chủ động xây dựng một danh mục chứng cứ vững chắc và hợp tác chặt chẽ với các đơn vị tư vấn pháp lý chuyên nghiệp. Sự thấu hiểu về quy trình và tính hiệu quả của từng biện pháp thực thi chính là "lá chắn" vững chắc nhất để bảo vệ thành quả sáng tạo, đảm bảo cho sự phát triển bền vững và an toàn của doanh nghiệp trên thương trường.

CASIC tổng hợp