Trong những năm gần đây, Việt Nam đã hình thành hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo với tốc độ phát triển nhanh trong khu vực. Tuy nhiên, tỷ lệ startup thành công vẫn còn thấp, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc chuyển đổi mô hình hỗ trợ khởi nghiệp theo hướng lấy khoa học – công nghệ và nhu cầu thị trường làm nền tảng cốt lõi. Việc xây dựng các mô hình đổi mới sáng tạo gắn với nghiên cứu, phát triển công nghệ và thương mại hóa đang trở thành chìa khóa để nâng cao chất lượng và tính bền vững của phong trào khởi nghiệp tại Việt Nam.

Theo công bố mới nhất của Bộ Khoa học và Công nghệ, Việt Nam hiện có khoảng 4.000 startup công nghệ. Một số doanh nghiệp đã vươn lên trở thành “kỳ lân” công nghệ, góp phần cải thiện vị trí của Việt Nam trên các bảng xếp hạng quốc tế. Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu của Việt Nam hiện đứng thứ 44/132 quốc gia; chỉ số hệ sinh thái khởi nghiệp xếp thứ 55; tốc độ tăng trưởng hệ sinh thái khởi nghiệp đứng thứ ba trong ASEAN. Báo cáo của Cơ quan Thương mại và Đầu tư Australia (Austrade) cũng đánh giá Việt Nam là điểm sáng về làn sóng khởi nghiệp đổi mới sáng tạo trong khu vực.

Dù vậy, tỷ lệ thất bại của startup tại Việt Nam vẫn ở mức cao. Thống kê cho thấy trên 90% startup gặp khó khăn và rời thị trường trong giai đoạn đầu hoạt động; trong ba năm đầu, có đến 92% doanh nghiệp khởi nghiệp không thể duy trì tăng trưởng. Số liệu của Sở Kế hoạch và Đầu tư TP. Hồ Chí Minh năm 2024 cho biết chỉ 32% doanh nghiệp khởi nghiệp tồn tại sau ba năm, thấp hơn mức trung bình 45% của ASEAN. Các quỹ đầu tư quốc tế thậm chí nhận định chỉ dưới 5% startup Việt Nam thành công sau năm đầu tiên.

Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc thiếu mô hình phát triển dựa trên nhu cầu thực tiễn của thị trường, hạn chế về năng lực nghiên cứu – phát triển (R&D), thiếu nền tảng chuyển hóa ý tưởng thành sản phẩm và thương mại hóa công nghệ. Nhiều chương trình hỗ trợ khởi nghiệp hiện nay mới dừng lại ở việc cung cấp không gian làm việc chung, đào tạo kỹ năng, tổ chức cuộc thi hoặc sự kiện kết nối, tạo ra nhiều hoạt động nhưng chưa tạo đủ giá trị công nghệ và thị trường. Hệ quả là startup thiếu “bài toán thật” để giải quyết, còn doanh nghiệp lại thiếu cơ chế đặt hàng nghiên cứu và ứng dụng.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thành công đều xuất phát từ nhu cầu thực tế. Israel – quốc gia được mệnh danh là “Startup Nation” – đã triển khai mô hình quỹ đầu tư của các quỹ (Fund of Funds), trong đó Chính phủ đóng vai trò bảo lãnh rủi ro ban đầu, doanh nghiệp đặt hàng các vấn đề công nghệ, còn các trường đại học và viện nghiên cứu đảm nhận nhiệm vụ tìm lời giải khoa học. Nhờ đó, thời gian thương mại hóa công nghệ được rút ngắn, tỷ lệ thành công của dự án cao và năng lực cạnh tranh quốc gia được nâng lên rõ rệt.

Đối với Việt Nam, việc hình thành các trung tâm đổi mới sáng tạo tích hợp nghiên cứu – thử nghiệm – thương mại hóa đang được xem là hướng đi phù hợp để kết nối khoa học, công nghệ và thị trường.

Mô hình Trung tâm đổi mới sáng tạo thế hệ mới 4.0 – CT Innovation Hub 4.0 thu hút sự quan tâm của cộng đồng khởi nghiệp trẻ.

CT Group đề xuất mô hình Trung tâm Đổi mới sáng tạo thế hệ mới 4.0 – một trung tâm đổi mới sáng tạo được xây dựng theo định hướng khoa học và công nghệ. Mô hình này tích hợp ba công nghệ lõi gồm Web3, blockchain và trí tuệ nhân tạo (AI), hình thành hạ tầng số hỗ trợ toàn bộ quá trình từ hình thành ý tưởng đến thương mại hóa sản phẩm.

Trong đó, Web3 bảo đảm tính minh bạch trong phân quyền sở hữu và ghi nhận đóng góp; blockchain bảo vệ tài sản trí tuệ và toàn bộ chuỗi thương mại hóa; AI hỗ trợ tăng tốc nghiên cứu, mô phỏng hành vi người dùng và giảm chi phí thử nghiệm. Điểm quan trọng của mô hình là người khởi nghiệp bắt đầu từ các bài toán thực tế do doanh nghiệp hoặc xã hội đặt ra, qua đó giảm thiểu rủi ro lớn nhất trong đổi mới sáng tạo – tạo ra sản phẩm mà thị trường không cần.

Trung tâm Đổi mới sáng tạo 4.0 vận hành như một trung tâm R&D dùng chung, cho phép doanh nghiệp đặt hàng nghiên cứu và nhận lời giải nhanh với chi phí thấp hơn đáng kể so với việc tự phát triển nội bộ. Mô hình này đã được triển khai thí điểm tại Thành phố Hồ Chí Minh và đang được nhân rộng tại Hà Nội theo hình thức hợp tác công – tư. Đây là hướng tiếp cận mới, chuyển từ việc hỗ trợ “hoạt động khởi nghiệp” sang xây dựng “hạ tầng đổi mới sáng tạo”, trong đó khoa học và công nghệ giữ vai trò nền tảng cho phát triển bền vững.

Bên cạnh mô hình doanh nghiệp tiên phong, Nhà nước đang ban hành nhiều chính sách đột phá nhằm thúc đẩy hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo. Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh cho biết Việt Nam lần đầu tiên thành lập quỹ đầu tư mạo hiểm cấp quốc gia và địa phương để hỗ trợ startup. Đáng chú ý, quỹ quốc gia cho phép tổ chức, cá nhân góp vốn cùng Nhà nước, đầu tư theo chu kỳ dài hạn 10–15 năm, thay vì chỉ theo từng thương vụ ngắn hạn. Quỹ cũng được phép đầu tư vào các quỹ khác, tập trung vào lĩnh vực công nghệ chiến lược, công nghệ xanh và chuyển đổi số.

Bên cạnh đó, Việt Nam đang chuẩn bị hình thành sàn giao dịch chứng khoán chuyên biệt cho doanh nghiệp khởi nghiệp, tạo kênh thoái vốn minh bạch và thuận lợi cho các nhà đầu tư trong nước và quốc tế. Đây là bước đi quan trọng nhằm hoàn thiện thị trường vốn cho đổi mới sáng tạo.

Ở cấp địa phương, Hà Nội đang triển khai Trung tâm Đổi mới sáng tạo theo mô hình đối tác công – tư, đóng vai trò kết nối nghiên cứu, thử nghiệm và thương mại hóa. Thành phố cũng xúc tiến thành lập Quỹ đầu tư mạo hiểm Hà Nội quy mô 1.200 tỷ đồng, trong đó ngân sách Nhà nước tham gia tối đa 49% với vai trò “vốn mồi”, kích hoạt nguồn lực xã hội cho đổi mới sáng tạo.

Các chính sách và mô hình mới đều thống nhất một quan điểm: Nhà nước không làm thay thị trường, mà đóng vai trò kiến tạo, xây dựng hạ tầng khoa học – công nghệ, chia sẻ rủi ro ban đầu và tạo cơ chế để thị trường tự vận hành. Khi khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được đặt đúng vị trí trung tâm, startup không chỉ là phong trào mà trở thành lực lượng quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế dựa trên tri thức.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, việc phát triển mô hình khởi nghiệp dựa trên khoa học, công nghệ và nhu cầu thị trường là hướng đi tất yếu để Việt Nam nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo quốc gia. Đây không chỉ là giải pháp nâng tỷ lệ thành công của startup, mà còn là nền tảng để hình thành các doanh nghiệp công nghệ dẫn dắt, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế tri thức và chuyển đổi số quốc gia trong thập kỷ tới.

CASIC TỔNG HỢP