Trong kỷ nguyên của kinh tế tri thức, đại học không còn đơn thuần là nơi truyền thụ lý thuyết mà đã trở thành những "trung tâm đổi mới sáng tạo" (Innovation Hubs), nơi khởi nguồn của các giải pháp công nghệ đột phá. Mô hình doanh nghiệp Spin-off – các công ty khởi nghiệp được hình thành dựa trên việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu và tài sản trí tuệ (IP) của giảng viên, sinh viên – chính là mắt xích quan trọng nhất để chuyển hóa "vốn trí tuệ" thành "vốn kinh tế". Khác với các startup thông thường, Spin-off sở hữu lợi thế cạnh tranh cốt lõi từ các bằng sáng chế, quy trình công nghệ đã qua kiểm chứng trong phòng thí nghiệm. Việc thúc đẩy mô hình này không chỉ giúp gia tăng nguồn thu cho các cơ sở giáo dục mà còn trực tiếp đóng góp vào sự phát triển của các ngành công nghiệp mũi nhọn, tạo ra một hệ sinh thái cộng sinh giữa đào tạo, nghiên cứu và sản xuất.

Kinh nghiệm quốc tế từ các hệ sinh thái hàng đầu như đại học Stanford (Mỹ), Oxford (Anh) hay Tel Aviv (Israel) cho thấy sự thành công của Spin-off không đến từ sự tự phát mà dựa trên một cấu trúc hỗ trợ chuyên nghiệp và minh bạch. Tại các quốc gia này, bộ phận Chuyển giao công nghệ (Technology Transfer Office - TTO) đóng vai trò trung tâm trong việc định giá tài sản trí tuệ, tìm kiếm nhà đầu tư và tư vấn pháp lý cho các nhà khoa học. Điểm mấu chốt nằm ở cơ chế phân chia lợi ích rõ ràng: giảng viên có quyền nắm giữ cổ phần và trực tiếp điều hành doanh nghiệp mà không bị ràng buộc bởi các định kiến về công chức hay viên chức thuần túy. Hơn nữa, các đại học này thường thiết lập các quỹ đầu tư mạo hiểm nội bộ hoặc mạng lưới "vốn mồi" để hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua "thung lũng chết" trong giai đoạn đầu thương mại hóa.

Ảnh minh hoạ

Đối chiếu với thực tiễn tại Việt Nam, dù tiềm năng sáng tạo trong các trường đại học và viện nghiên cứu là rất lớn, nhưng số lượng các doanh nghiệp Spin-off thực thụ vẫn còn khá khiêm tốn. Rào cản lớn nhất hiện nay nằm ở hành lang pháp lý về quản lý tài sản công và quyền sở hữu trí tuệ đối với các nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước. Các nhà khoa học thường gặp khó khăn khi xác định giá trị góp vốn bằng chất xám vào doanh nghiệp, cũng như các rủi ro pháp lý liên quan đến việc kiêm nhiệm vị trí quản lý kinh tế. Bên cạnh đó, sự thiếu hụt các đơn vị TTO chuyên nghiệp có khả năng kết nối cung - cầu công nghệ khiến nhiều công trình nghiên cứu xuất sắc vẫn dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm hoặc các bài báo quốc tế thay vì trở thành sản phẩm thương mại trên thị trường.

Để khơi thông nguồn lực này, bài học cho Việt Nam chính là cần một tư duy đột phá trong việc nội luật hóa các cơ chế thử nghiệm (Sandbox) cho khởi nghiệp trong lòng đại học. Cần xây dựng các quy định cụ thể cho phép đại học được quyền tự chủ cao hơn trong việc định giá và góp vốn bằng tài sản trí tuệ vào doanh nghiệp Spin-off. Đồng thời, việc hình thành các không gian đổi mới sáng tạo, vườn ươm doanh nghiệp ngay trong khuôn viên đại học là điều kiện cần để nuôi dưỡng văn hóa khởi nghiệp cho sinh viên và giảng viên. Cuối cùng, sự liên kết chặt chẽ giữa đại học và các tập đoàn kinh tế thông qua các hợp đồng đặt hàng nghiên cứu sẽ tạo ra "lực kéo" từ thị trường, đảm bảo các doanh nghiệp Spin-off sinh ra đã mang trong mình khả năng giải quyết các bài toán thực tiễn của nền kinh tế.

CASIC tổng hợp